O LE FAAMA’I TELE 1918

FN
By Fuimaono Na’oia Faasavalu Touli F. Tupua, 05 June 2016

E lua po ma le aso e tasi ae taunuu loa le Talune i Apia ae a itiiti mai ua to’aono le pasese ua pisia i le Faama’i. Sa le mafai ona mautinoa lelei le aofai o le ‘auvaa ma tagata mai Fiti e galulue i luga o uafu ua pisia. O mataupu nei sa natia e le Talume ma e leai ni pepa tusitusia o i faamaumauga a le va’a e uiga i tagata ua pisia i le faama’i. 

Na tuutaula le Talume i le taulaga o Apia i le itula e 9:35 i le taeao o le Aso Tofi 7 o Novema. Talu ai ona o le leai o se uafu lelei o Apia, o auaunaga mo ia vaa- sa faatino e lanisi, ma o le lanisi muamua lava na alu i uta- sa i ai le alii ofisa tau le soifua maloloina o le taulaga- o Captain Frank Atkinson, o se foma’i lea e le’i aoaoina mo le galuega na ia faatinoina.

Ua avea le Influenza ma faama’i ua lauiloa i totonu o Niu Sila i aso e lua i luma atu, ae le’i fautuaina lava Apia e uiga i lea tulaga. Atonu na iloa e Atkinson se mea e uiga i lea faama’i mai le itu i matu o le lalolagi- atoa ma lona tulaga faigata, ae ina ua taunuu le Taluma i Apia, e leai se tasi o Samoa na te iloa se mea e uiga i le aafia o Niu Sila i lea faama’i.

O lea faamatalaga- sa i totonu o le meli e le’i tatalaina o loo i luga o le vaa. O i latou sa i luga o le Talume sa latou iloa mea moni e uiga i lea faama’i, e aofia ai Mawson lea e le’i tautala i se mea e tasi- e uiga i lea faama’i.

E pei lava o le faiga e masani ai, sa fai e Atkinson se suesuega puupuu o le pasese ma le ‘auvaa- ia sa faatutū i se laina i ona luma.

Na fafagu i luga le Ofisa Lona Lua mai lona moega- e alu ane e faatulaga lea solo; ona toe fo’i atu lea i lona potu moe- ina ua mae’a lea suesuega. Ina ua su’esu’e e Atkinson faamaumauga a le vaa, e leai se mea e lē masani ai- na maua ai.

Ina ua fesiligia, sa faailoa atu e Mawson ia Atkinson e faapea- i le itu lava ia tau le soifua maloloina, o loo lelei mea uma lava i Niu Sila. “Sa matou o uma lava i le Lyttelton,” o le faaaliga lea a Atkinson e faapea na faailoa atu ia te ia e Mawson,” ma sa faaletonu tagata uma lava.

ADVERTISEMENT

Sa fogi o matou isu ma mafatua, ae leai lava se tulaga matuiā ma ua te’a lena tulaga ma i matou uma i le taimi nei. 

Fai mai Mawson o foliga sesega ma le vaivai o le pasese- ia na toe fo’i atu i o latou moega ina ua uma le suesuega- e mafua mai le ma’i vasa. Na te le’i ta’ua se mea e tasi e uiga i le faa-asuina o le vaa i Suva ma Levuka, e ui lava ina sa tali mai le situe sifi- o Sydney Almao ia Atkinson e faapea- e le’i faatagaina latou i uta i Suva, ae na toe fai mai- o loo lelei mea uma i Levuka.

O nei manatu- sa faamaonia e le isi kapeteni o le USSC lea sa malaga muamua ai a’o le’i avea ma kapeteni o le Talume, o Kapeteni Arthur Davey. “Matou te le fia soona faalauiloa atu nei mea,” o lana faaaliga lea; “ae i le avea ma tulafono masani, afai e fesiligia e le foma’i, ma ou te manatu, afai e lava ni mafuaga e tatau ai ona faaasu le vaa i le taulaga mulimuli sa i ai, e tatau ona faaalia lea tulaga i totonu o le pepa tau le soifua maloloina o le vaa, ma o lona uiga:

O lea pepa i lena taimi- o se pepa lea e faasino i le tulaga o le soifua maloloina i le taulaga e folau ese atu ai, ae lē o le soifua maloloina o pasese poo le ‘auvaa o i luga o le vaa. O le taimi la lenei, o loo matauina le matua lē tusia o lea tulaga i totonu o le pili na tuuina mai Aukilani, ae mafai e Suva ona ta’utino mai, o loo sao ma malu puipuia Fiti mai faama’i pipisi. 

E ui lava ina faapea atonu na iloa e Atkinson- e le o manuia tagata uma o i luga o le vaa o le Talume ae na tonu lava ia te ia e kilia le va’a.A’o i ai Atkinso i luga o le vaa, e i ai isi tagata sa faatalia le Talume e faafeiloa’i uo ma aiga. O Tuatagaloa mai Falealili sa i ai e faatali lona afafine sa i luga o le vaa- ma o lea na ia togipau ai se vaa e alu ai i le Talume. O lana faamatalaga lenei na fai mulimuli ane ai.

A’o i ai le foma’i i luga o le vaa, sa matou pipi’i latalata i le Talume ma sa ‘ou faalogoina ai Falielo, o se alii Samoa o valaau mai le vaa,” o loo i ai se faama’i i totonu o lenei vaa.”

Na maliu Falielo i lenei lava faama’i. Ina ua tu’u i lalo le Fu’a samasama, sa ‘ou alu loa i luga o le vaa- ma o le mea muamua na ‘ou vaaia- o se teine Samoa o loo ta’oto mai ua matua ma’i lava. O le igoa o lea teine o Ta’u.

Sa ‘ou savali atu i le mea o ta’oto ai i luga o le vaa, ua le mafai ona tautala mai, ua taso’o lana manava. Sa ‘ou vaaia le toatele o tagata mama’i i luga o lea va’a. Na vaai atu Atkinson ia Ta’u ona fai atu lea- e alu loa Iava i lo latou aiga ona ua matua ma’i lava. 

O Faasi’usi’u le isi o pasese mama’i, fai mai mulimuli ane- na vaai o ia e Atkinson i luga o le vaa. “ Sa siaki matou e Dr. Atkinson ma faataga matou e o i uta. Na te le’i siakina a’u e ala i le tagotago i lo’u tino ma vaai poo le a le mea o loo faletonu.

Sa na ona tilotilo mai lava ia te a’u ma fai mai “ua e pasi” . Sa faamatala e lana uo se isi tala uiga ese. A’o matou aga’i mai i Apia, sa matou manatu e le faatagaina matou i uta- talu ai le faama’i o loo i luga o le vaa. Ae ui o lea, ina ua matou taunuu mai i Apia, sa faataga ona matou o i uta e aunoa ma le faaasuina o i matou. E i ai le poloaiga sa folafola i luga o le vaa e faapea- e ao i pasese uma ona fai o latou la’ei lelei pe a latalata i le taulaga ma ia faafoliga e lē o mama’i!.

FN
By Fuimaono Na’oia Faasavalu Touli F. Tupua, 05 June 2016

Related Stories


Bg pattern top

Sign in for free to read more stories

Bg pattern light

UPGRADE TO PREMIUM

Subscribe to Samoa Observer Online

Enjoy access to over a thousand articles per month, on any device as well as feature-length investgative articles.

Ready to signup?