TALA FAASOLOPITO O SAMOA MAI LE AMATAGA

FN
By Fuimaono Na’oia Faasavalu Touli F. Tupua, 26 May 2016

Dr. FRANZ LINKE-O ia lea na avea ma Pule o le Ofisa o le Vaai Tau a’o talavou lava ona ua lauiloa lona suafa i le matauina o fetu, ma o lea na manatu ai o le a tele sona lumana’i manuia i lea ituaiga o galuega. Na fanau o ia i Duchy  i Brunswick, Siamani i le 1878 ma sa a’oa’oina lelei o ia i le Iunivesite o Leipsic i Munic, Perelini ma Gottingen.

Sa muamua ona tofia o ia e avea ma fesoasoani i suesuega ma sailiiliga tau fetu i le Kolisi Faafaatoaga i Perelini. Mulimuli ane ua na umia le tulaga o le pule  fesoasoani o le Fale Vaai Fetu ma Uiga Faa-Maneta o le Lalolagi i Potsdam, ae mulimuli ane ona tofia e avea ma Pule Fesoasoani o Su’esuega i Uiga Faa-Maneta o le lalolagi i Goettingen. Na taunuu mai i Samoa na te tauaveina tiute o le Faatonu Sili o le Ofisa Vaai Tau i Apia i le 1904.

O lana matafaioi autu sa fai i Siamani sa aofia ai le mata’ituina o le eletise i le vateatea ma sa alu i luga i ni paluni i se maualuga e 20,000 futu mo le faatinoina o lea galuega. O le faamoemoe autu na faatu ai le Fale Vaai Tau i Apia o le faatinoina lea o mata’ituina o gaoioiga ma feuiuiaiga faa-maneta i le vanimonimo, faatasi ma suesuega faa-maneta o le Atu Samoa.

Mo galuega tau le pogai o mafui’e, o le mea faigaluega faapitoa sa faaaogaina o le masini fua mafui’e e igoa o le “Wiecherts”, ma talu ai ona o lea masini, sa mafai ona faamauina soo se afā e tula’i mai soo se vaega o le Vasa i Saute, a’o lei taitai ona o’o mai i Samoa.

I le itu i su’esu’ega ma le mata’ituina o fetu faatasi ai ma suesuega tau le eletise i le vanimonimo, sa maua e Dr. Linke le fesoasoani mai ni nofoaga se tolusefulu i totonu o le Atu Samoa.

ADVERTISEMENT

O le mata’ituina o faalavelave tau fetu i vaega maualuluga o le vanimonimo sa mafai fo’i ona faatinoina e ala i le fesoasoani tau le faaaogaina o se maua e faalele solo i se maualuga e 10,000 futu. Sa fesoasoani ia Dr. Linke Herr A. Potsin, o se sui o le ‘aumalaga a Siamani i le Pole i Saute i le 1902-1903.

O le Failautusi o Herr C.Kaufmann. O le Fale Vaai Fetu sa faatu i le Penisula i Mulinuu. E faaopoopo atu i tiute tauave masani o Dr. Linke, sa tuuina atu foi lona taimi ma lona mafaufau atoa i le Mauga-mu lea na pa i Savaii, ma ia faia ni tusitusiga anoa e uiga i lea mauga-mu e pei ona faamaumauina i totonu o le Samoannische Zeitung.

Dr. RICHARD FRANKE- o le Foma’i lea a le Malo i Apia.Na fanau i Burkersdof i Siamani, e latalata i Attenburg i le 1873, ma e na o le 33 tausaga lona matua ae taunuu mai i Samoa. Sa matua aloa’ia o ia i lona tomai tau Foma’i Tipitipi.

Na a’oga o laititi i Attenberg ae faai’u i le Iunivesite o Jena. Sa a’oa’oina foi i Iunivesite o Kiel, Munich, ae faa’iu i le Iunivesite o Perelini. O lana galuega muamua lava sa avea ai ma foma’i fesoasoani tipitipi ma suesuega faa-saienesi o togafitiga i Perelini.

E le’i umi ae ona talia loa le galuega tau foma’i vaa-a-le Kamupani Vaa o le Hamburg-American Line. E sefulu-valu masina sa galue ai, ma ina ua mae’a lea taimi, sa galue faa-Foma’i mo le lima tausaga i Gera. Ina ua mae’a lea taimi i le 1905, sa folau mai loa mo Samoa e galue mo le Malo.

E ui lava ina e na o le lua tausaga na galue ai i Samoa,ae sa matua faateleina lona faaeaina ona o lana galuega, aemaise ai lava le matatā tau foma’i tipitipi. Sa faatagaina Dr. Franke e fai lona Ofisa faa-foma’i, e faaopoopo i lana galuega sa fai o le foma’i tipitipi a le Malo.

Poo le a lava le tele o faamatalaga ma upu e uiga i le pulega-malo a Siamani, ae taua tele ona faailoa atu lenei tulaga, e tutusa lelei ia foma’i ma soo se fomai o isi atunuu.

FN
By Fuimaono Na’oia Faasavalu Touli F. Tupua, 26 May 2016

Related Stories


Bg pattern top

Sign in for free to read more stories

Bg pattern light

UPGRADE TO PREMIUM

Subscribe to Samoa Observer Online

Enjoy access to over a thousand articles per month, on any device as well as feature-length investgative articles.

Ready to signup?