TUPU’AGA O TAGATA SAMOA

12 March 2016

Tapena ma Tuufaatasi e Fuimaono Na’oia Faasavalu Touli F. Tupua mo le Samoa Observer.

 

O le atiina a’e o Upolu e peiseai na amata faatino i le va o tausaga e 1000 ma le 1200 T.A. ina ua muta le fia aia mai o le Tuimanu’a.

O le afuaga la o le Tuiaana ma le Tuiatua e matua mamao lava i tua, ona o le taimi foi lea fai mai nisi sa malosi ai foi le atiina a’e o Faleupolu ma le maopoopo o a latou ‘au-fono ma o latou nuu. Ae ui o lea, o faamaumauga e uiga i lena vaitaimi sa le mafai ona maopoopo. 

E le gata i lea, e lua ni nofoaga tau malo e aliali mai sa i ai i lena taimi, o Atua ma Aana-ia na  matua iloga mai i lena taimi, ona sa faaigoaina i la’ua o “Tumua”; poo e tutū i luma o Alii. O lea na maua ai o latou igoa e pei ona faaigoaina ai i le taimi nei ma ‘ausia ai lo latou tulaga mamalu e pei ona i ai i aso nei.

E mafai foi ona faapea o le taimi foi lea na latou molimauina ai le tula’i mai o ni suafa matai se tolu o Savaii e pei o Tonumaipe’a, Tagaloa ma Lilomaiava. ia sa ese mai suafa o le Tuiaana ma le Tuiatua, poo Papā pe a faatusatusa i le tele o isi tulaga faaaloalogia. E taua tele nei suafa; talu ai o le suafa muamua na ala ai ona ia maua le tele o le paoa poo le malosi -ona o le atua tamaitai o Nafafua lea foi sa fai ma faamata’u i le Tuiaana. 

O isi suafa laiti e tolu e ese mai isi suafa maualuluga e lē ona pau ia. E ese ai mai Savaii, e tele isi faalapotopotoga a nuu sa faatino lava o latou suafa matai ae leai so latou tulaga taua faa-malo. E na o le tasi lava le suafa e pei o le “Mataafa” sa faae’e atu e le itumalo o Faleata, sa aloa’ia ona o le tulaga maualuga o le nofo.

ADVERTISEMENT

O le Taimalelagi sa faae’e atu e Mulifanua; o le Fiame sa faae’e atu e Samatau; o le Tagaloapata sa faae’e atu e Falelatai; o le Lavasi’i sa faae’e atu e Lefaga; o le Salima sa faae’e atu e Fagalii; o le Tauanuufaiga sa faae’e atu e Tuana’i, ma le ‘Au’aufanua sa faae’e atu e Samusu. E ui lava ina sa leai ni suafa matai o Tutuila i lena taimi, ae ese mai le suafa ‘Ga’ote’ote’ o Vatia ma le ‘Afonotele’ i Afono, ae sa mautu lava ma maopoopo ona upufai ona o Atua i Upolu; o le taimi lea na faatino ai isi suafa matai e tolu ia sa matua iloga ma taua i le tala faasolopito o le atunuu. 

I Samoa nei, aemaise ai lava Tutuila, Upolu ma Savaii, sa faapologa e Tonga i le tausaga e 1200. E pei foi o le tala ia ‘Fua’au’ o Tutuila; sa faapena foi ona lauiloa i Upolu nei le fanau a Atiogie o Faleata- o Tuna ma Fata, ia na matua ta’uta’ua i la’ua ona o le gausia o le amo o le pologa a tagata Tonga. O le totoa o ia alii e to’alua na mafua ai le muagagana ina ua o ese le Tupu o Tonga ae valaau mai ia i latou mai le sami:’Ua malie tau, ua malie toa.’ O le pogai lea na maua ai le suafa Malietoa lea e faae’e atu ia i latou e tagata, ae sa tuu atu e lea uso talavou e to’alua- i lo la uso matua o Savea.

O ia la taua- e afua mai ai le suafa o Malietoa; ma o le nofo muamua o le suli o le aiga o Ufi e faasino ia Leatiogie o Faleata, ma faavaeina ai lona maota i Malie, lea sa mulimuli ane ona latalata i lona aiga ma lana ‘aufono o Fata ma Maulolo, o tuagane o lana masiofo mai le Aiga o Tagaloa i Savaii. O lea uso e to’alua na faavae lo la nofoaga i Afega e latalata i Malie, lea sa mulimuli ane ona avea ma nofoaga autu o le itumalo o le Tuamasaga. 

Ae o lenei tulaga sa le mafai ona tulai mai i lena taimi ae na faatoa mafai ona faatino ina ua mavae ni auga-tupulaga se ono, e ala i taua a Nafanua. Mo le taimi muamua, sa tumau pea le malo i aao o Malietoa Savea ma ona uso e to’alua o Tuna ma Fata ia na faavaeina le malo  o Faleata ma Safata.

O le atalii o le ulua’i Malietoa o lona suafa o Malietoafaiga, o se tagata saua aupito i inosia lea o Samoa anamua; ma o loo mafai lava e o’o mai i le asŏ ona vaaia se ma’a tele i Malie lea sa ta’ei ai ulu o tagata ola sa fai ai ona aso i aso uma.

O le atalii o le atalii o lea alii saua- o Malietoa Laauli, o lona afafine e igoa o Gatoaitele. O ia ma le alii o Safata o Sanalala- o matua ia o Vaetamasoalii. O suafa o nei tamaitai e to’alua e matua taua tele ona o ia suafa e lua sa avea ma suafa taua o le  itumalo o le Tuamasaga. A tuufaatasi la ia suafa ma suafa iloga o le Tuiaana ma le Tuiatua ona maua ai lea o le Aigā-Tupu o Samoa ae le aofia ai Manu’a. O le pogai lea -o le tala faasolopito o mea na tutupu. 

 

12 March 2016

Related Stories


Bg pattern top

Sign in for free to read more stories

Bg pattern light

UPGRADE TO PREMIUM

Subscribe to Samoa Observer Online

Enjoy access to over a thousand articles per month, on any device as well as feature-length investgative articles.

Ready to signup?